کنگره بین المللی عرس بیدل در تهران

سومین کنگره بزرگداشت ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل شاعر بزرگ زبان فارسی، در روزهای چهارشنبه و پنج شنبه 15 و 16 آبان در تهران برگزار شد.
عرس بیدل مراسمی است سنتی که در نقاط گوناگون قلمرو زبان فارسی همچون هندوستان و افغانستان و تاجیکستان برای تجلیل از این شاعر برگزار می شود و با شعرخوانی و سخنرانی و اجرای موسیقی همراه است. اما آنچه در سالهای اخیر با این عنوان در تهران برگزار شده است، به واقع ترکیبی است از یک عرس سنتی و یک همایش علمی و به همین جهت کارکردی دوگانه داشته است. هم شعرخوانی و هم اجرای موسیقی در خود داشته است و هم ارائه مقالات پژوهشی درباره بیدل و شعر او. آنچه به تنوع و جامعیت این برنامه افزوده است، حضور بیدل شناسانی از تمام گستره زبان فارسی در داخل و خارج ایران است، به ویزه از کشورهای افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، هندوستان و پاکستان.

دكتر اسدالله حبيب

باری، امسال عرس بیدل از سوی کانون ادبیات ایران و با همکاری سازمان میراث فرهنگی و رادیو فرهنگ در تالار وزرات کشور در تهران برگزار شد و با توجه به دو روز برگزاری در دو روز، چهار بخش داشت: افتتاحیه، اختتامیه و جلسات ارائة مقالات. در یک چشم انداز کلی می توان محتوای برنامه های این همایش را چنین دسته بندی کرد:
1. سخنرانیهای بانیان و حامیان کنگره همچون هادی سعیدی کیاسری مسئول کانون ادبیات ایران و دبیر همایش، مهندس اسفندیار رحیم مشایی معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی و دکتر حسن خجسته معاون صدای جمهوری اسلامی ایران.
2. سخنرانیهای بیدل پژوهان و استادان برجسته قلمرو زبان فارسی همچون دکتر جلال الدین کزازی و دکتر ابراهیم خدایار از ایران؛ استاد افتخار حسین عارف از پاکستان؛ استاد عبدالعزیز مهجور از افغانستان؛ دکتر عسکر حکیم از تاجیکستان؛ دکتر محمداقبال و پروفسور انوار احمد از هند. البته به اینها باید افزود بعضی از شاعران و پزوهشگران افغانستان مقیم کشورهای غربی را که متاسفانه در جدول برنامه های کنگره به جای انتساب به کشور همزبان افغانستان، به آن کشورهای غربی انتساب یافته بودند و این هیچ خوب نبود، هرچند جنبه بین المللی بودن عرس بیدل را پررنگ تر نشان می داد.

3. شعرخوانی شاعرانی از این قلمرو وسیع زبانی همچون علی موسوی گرمارودی از ایران، حمیرا نکهت دستگیرزاده از افغانستان و خالد نجار از تونس.
4. اجرای موسیقی سنتی افغانستان به سبک غزلخوانی و آن هم با غزلهای بیدل که از بخشهای اصلی جلسات سنتی عرس بیدل در افغانستان بوده است. در این برنامه استاد الطاف حسین (فرزند استاد محمدحسین سرآهنگ) و استاد شریف غزل با بیدل خوانی خویش تنوع و جذابیتی خاص به برنامه ها بخشیدند.
5. و بالاخره یکی از برنامه های مهم و تاثیرگذار این همایش، دیدار مهمانان آن با دکتر محمود احمدی نژاد ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران بود که به راستی از حامیان و مشوقان دایمی این کنگره بوده است. در این جلسه از سوی اندیشمندان کشورهای مختلف، بر ضرورت تاسیس بنیاد بین المللی بیدل پزوهی در ایران تاکید شد و این تقاضا، با وعده قطعی ایشان مبنی بر تشکیل این بنیاد و حمایت دولت از آن، پاسخی امیدوارکننده و دلگرم کننده یافت.
در مجموع این سومین برنامه عرس بیدل در ایران به نسبت عرس قبلی که نگارنده این سطور در در آن نیز حضور داشت دارای تنوع و جامعیتی خاص بود. یکی از جلوه های امیدوار کننده آن حضور جدی یک نسل از پزوهشگران جوان ایرانی بود که بعضی از آنان همچون دکتر سید عبدالحمید ضیایی و شروین وکیلی مقالاتی به راستی عالمانه و بدیع ارائه کردند و این، نفوذ قابل توجه بیدل به جامعه دانشگاهی ایران را نوید می دهد.

هم چنان پوشش رسانه ای برنامه بسیار خوب بود و ایران صدا و رادیو فرهنگ با حضور دایم عوامل خویش در محل برگزاری کنگره به ارائه مستقیم برنامه های آن پرداختند.
البته ضروری می نماید که به بعضی کاستیهای همایش امسال نیز اشاره کنیم و امیدوار باشیم که در برنامه های آینده آنها را رو به کاهش ببینیم.
همانند غالب همایشهایی که در کشورهای ما برگزار می شود، این برنامه نیز تا حدودی شخصیت محور به نظر می آمد و گاهی (نه همیشه) اولویت بندی ها در سخنرانیها و دیگر برنامه ها، بیشتر بر اساس نام اشخاص بود تا سخنانی که بر زبان می آوردند یا مقاله ای که ارائه می کردند. البته چنان که گفته شد باید پذیرفت که این از خاصیتهای نهادینه شده در همایشهای ماست.
منظم نبودن برنامه ها هم عارضه دیگری بود که ما همیشه بدان مبتلاییم. مثلا دومین نشست این کنگره با حدود دو ساعت تاخیر شروع شد و این البته ارائه بعضی مقالات را در تنگنای وقت قرار داد. مسافت بسیار میان محل اقامت مهمانان و محل برگزاری جلسه و نیز رعایت نکردن وقت منظور شده برای سخنرانی حتی از سوی مسئولان و صاحبان جلسه که به ایراد سخن می پرداختند نیز عاملی دیگر برای این تنگنای وقت بود. به واقع گاه چنین به نظر می آمد که صاحبخانه بخشی از سهم وقت مهمان را به خود اختصاص می دهد.
اکنون با تقاضاهایی که مطرح شده و وعده هایی که از سوی مسئولان امر داده شده است، تشکیل بنیاد بین المللی بیدل پژوهی آن قدرها دور از دسترس به نظر نمی رسد و ما امیدواریم که این وعده ها به زودی تحقق یابد. حقیقت این است که با وجود شهرت بسیار بیدل در حوزه زبان فارسی و خارج از آن، هنوز نسخه ای منقح و قابل اعتماد از آثار او وجود ندارد و انتظار می رود که اکنون اهل تحقیق، این غفلت تاریخی را با جدیت تمام جبران کنند. ولی فراهم آوری و تصحیح چنین نسخه ای با توجه تعدد بسیار و پراکندگی نسخ خطی دیوان بیدل در کتابخانه های کشورهای این منطقه، کاری است که هیچ گاه با همت فردی یک پژوهشگر میسر نیست. اگر بنیاد بیدل پژوهی تشکیل شود و حداقل بتواند همین مهم را به انجام رساند، کاری بزرگ انجام شده است. حقیقت این است که بسیاری از غلط فهمی ها و ابهامهایی که برای خوانندگان شعر بیدل روی می دهد بر اثر نادرستی نسخه های چاپی موجود از آثار اوست.

و در خاتمه چون اغلب خوانندگان این مطلب، ادب‌دوستان افغانستان هستند، خوب است که به نام مهمانان افغانستانی جلسه و موضوع مقالات آنها اشاره کنم، البته به ترتیب الفبایی.
1. خلیل‌الله افضلی با مقالة «بیدل پژوهی در افغانستان، پیشینه و گستره» (این مقاله کاری مشترک بود از آقای افضلی و آقای دکتر محمدجعفر یاحقی استاد برجستة دانشگاه فردوسی مشهد)
2. محمدرفیع جنید با مقالة «زمان در شعر بیدل»
3. پروفسور اسدالله حبیب، با مقالة «سه آرایة ادبی در شعر بیدل»
4. دکتر بشیر سخاورز با مقالة «موسیقی نزد شاعران سبک هندی» (ایشان شاید بنا بر مشکلی نتوانست در کنگره حضور یابد.)
5. محمدکاظم کاظمی با مقالة «بیدل و اهل قدرت»
6. استاد عبدالعزیز مهجور با مقالة «بیدل خوانی در افغانستان و ایران»
7. سیدرضا محمدی با مقالة «بیدل‌گرایی در شعر فارسی معاصر»
8. دکتر حمیرا نکهت دستگیرزاده با ارائة شعر
9. هارون یوسفی به عنوان گزارشگر رادیوی بی بی سی.
البته قابل یادآوری است که از این جمع نه‌نفری، در فهرست‌برنامه‌هایی که به صورت چاپ‌شده در اختیار شرکت‌کنندگان قرار گرفت، فقط دو تن با نام «افغانستان» مطرح شده بودند. اسدالله حبیب گویا از آلمان بود و محمدرفیع جنید از امریکا و بشیر سخاورز از بوسنی و هرزگوین و سیدرضا محمدی و هارون یوسفی از انگلستان و حمیرا نکهت دستگیرزاده از هلند. نام افضلی هم که اصلاً از قلم افتاده بود، نه تنها نامش که حتی خودش نیز.