"اضطراب در مطالعات اسلامی. رشته ای کلاسیک در پرتو نورافکن های سیاست و رسانه ها" عنوان کتابی است که در سال 2008 از سوی دکتر عباس پویا و پروفسور موروس راینکفسکی به زبان آلمانی منتشر شده است. در سال تحصیلی 2006-2007 گروه مطالعات اسلامی دانشگاه فرایبورگ آلمان سمپوزیوم علمی را زیر نظر عباس پویا و موروس راینکفسکی برای بررسی تاریخ و متد مطالعات آکادمیک اسلام در آلمان برگزار کرد و از صاحب نظران و اسلام شناسان مطرح آلمانی دعوت به عمل آورد تا در چهارچوب سمپوزیوم به طرح نظرات نقادانۀ خود در بارۀ پیش زمینه های تاریخی این رشته و جایگاه کنونی آن در مطالعات داانشگاهی بپردازند. با برگزاری این سمپوزیوم ایدۀ نگارش کتاب "اضطراب در مطالعات اسلامی" هم شکل گرفت. عباس پویا با همکاری موروس راینکفسکی در این کتاب برخی ازمقاله های ایراد شده در این همایش و چندین مقالۀ دیگر و مربوط به همین موضوع را گرد آوری کرده است.

ازگفتمان های محوری که در این کتاب به بحث و نقاش گرفته شده یکی بررسی تاریخ این رشتۀ دانشگاهی است. تاریخ گذشتۀ مطالعات اسلامی که شاخۀ اصلی در مطالعات شرق شناسی را تشکیل می دهد با تاریخ خشونت بار استعماراروپایی آمیخته است. این حقیقتی است که دیگر کمتر شرق شناس و اسلام شناس غربی آن را انکار می تواند. پذیرش عمومی این حقیقت را بیش از همه مدیون محقق فلسطینی-امریکایی ادوارد سعید (1935-2003) و کتاب "شرق شناسی" او هستیم. هرچند ادوارد سعید شرق شناسی در آلمان را از حوزۀ نقد خود کنار می گذارد و بیشتر به بررسی منتقدانۀ شرق شناسی در بریتانیا و فرانسه می پردازد. ولی امروزه همه می دانند که مطالعات شرق شناسی و به تبع آن مطالعات اسلام شناسی در آلمان همان خاستگاه و پیش زمینه های استعماری را دارند که در فرانسه و بریتانیا داشتند. در نتیجۀ عمومی شدن همین نگاه نقادانه است که امروزه در حوزۀ مطالعات دانشگاهی  به ویژه در کشورهای آنگلوزاکسن شرم آور است از شرق شناسی سخن گفت. تقریباً در همۀ مقالاتِ کتاب به گفتمان شرق شناسی اشاره شده و نقش عمدۀ آن در بازنگری نقادانۀ این رشته مورد تأکید قرار گرفته است.

نکتۀ دیگری که با خاستگاه تاریخی این رشته پیوند تنگاتنگ دارد، بحث متدلوژی در مطالعات اسلام شناسی است. مطالعات اسلام شناسی در اروپا و همینطور در آلمان به صورت سنتی در چهارچوب زبان شناسانه انجام گرفته است. در سده های پیش کوشش بر این بود که با آموختن دقیق زبان های شرقی - مانند عربی - و با به کار بستن روش های زبانشناسانه، متن های مادر را بیاموزند و در صورت نیاز آنهارا به زبان خودی ترجمه کنند. این روش تا آنجا که مربوط به فهم "تحت اللفظی" یک متن می شود، می تواند مفید باشد. ولی وقتی همین کارشناسان زبان بخواهند در بارۀ بغرنج های سیاسی و اجتماعی در گذشته و حال جوامع اسلامی اظهار نظر کنند و یا متن نوشتاری را در متن تاریخی، اجتماعی و سیاسی آن بررسی کنند، این روش ناقص و نا کارآمد است. سالها است که برخی نواندیشان در میان اسلام شناسان اروپایی می کوشند با بهره گیری از متدهای جامعه شناسانه، فرهنگ شناسانه و یا تحلیل گفتمانی به موضوعات اسلامی بپردازند. یکی از نام آورترین اسلام شناسان آلمانی که در پی این نوآوری بوده راینهارد شولتزه می باشد. برای اولین بار او تلاش کرد با تحلیل جامعه شناسانه و فرهنگ شناسانه نشان دهد که تاریخ اسلامی همچون تاریخ فرهنگی غرب دارای عصر روشنگری بوده است. او یکی از حاضرین در این سمپوزیوم بود که به طرح تز جنجالی خود پرداخت. متأسفانه مقالۀ او بموقع در اختیارگردآورندگان کتاب قرار نگرفت و جای آن در این کتاب خالی است. علیرغم تلاش هایی از این دست، سنت حاکم در مطالعات اسلام شناسی هنوزهم همان سنت ناقص زبانشناسانه است. نقد این سنت و کوشش برای جایگزین ساختن روشهای تحقیقاتی دیگر از سوی نظریه پردازان دیگرهم مطرح شده که بخشی از آنها در این کتاب منعکس گردیده.

عباس پويا

نکتۀ محوری دیگری که در این کتاب مورد بحث و بررسی قرار گرفته، جایگاه و موضعگیری مطالعات اسلام شناسی در برهۀ تاریخی بعد از یازده سپتامبر 2001 است. هرچند سخن گفتن از "جهانی بعد از یازده سپتامبر 2001" آنچنانکه از سوی بسیاری مطرح می شود، سخن گزافی به نظر می رسد. بخصوص که جهان بعد از یازده سپتامبر 2001 شاهد هیچگونه تغییری در ساختار قدرت نیست. ولی در پی حوادث یازده سپتامبر 2001 مطالعات اسلامی و اسلام شناسان در غرب مورد توجه خاص افکار عمومی و وسایل ارتباط جمعی قرار گرفتند. گویی که آنان دانش معجزه گری در اختیار دارند و می توانند به سادگی و به درستی پدیده های "اسلامگرایی"، "بنیادگرایی" و "تروریسم" را توضیح داده و راه حلهای قاطع و نهایی برای مبارزه با این پدیدها و بازگرداندن امنیت عمومی به اجتماع و جهان عرضه کنند. در این کتاب به درستی بر این نکته تأکید می شود که مطالعات اسلامی یک رشتۀ علمی است که به بررسی و تحلیل فرهنگ و تاریخ کشورهای اسلامی می پردازد و مانند هر رشتۀ علمی دیگر نتایج تحقیقاتی آن باز و خدشه پذیر می باشد. از مطالعات اسلامی نباید انتظار داشت که به پشتیبانی و تئوریزه کردن سیاست خاصی بپردازد.

یکی از کارهای بدیعی که در این کتاب صورت گرفته اینست که برای اولین بار تلاش می شود در یک گفتمان علمی اروپایی از اصطلاحات کلیدی در تاریخ فرهنگ شرقی-اسلامی استفاده شود. در گفتمان های موجود شرقی-اسلامی این اصطلاحات اروپایی هستند که نقش کلیدی بازی می کنند. از تولرانس گرفته تا جامعۀ مدنی و تا حوزۀعمومی وخصوصی همه مقوله های باریافته در حوزۀ فکری و ذهنی اروپا است که برای پاسخگویی به پرسشهای اجتماعی و سیاسی مطرح در جوامع شرقی-اسلامی به کار می روند. در این کتاب با توجه به پرسش عمده در بارۀ بازیابی دینامیک ذهنی در مطالعات اسلامی عباس پویا در مقالۀ خود زیر عنوان "آیا درب اجتهاد در مطالعات اسلامی بسته است؟" کوشش می کند روشن بسازد که پیش شرط مطالعات اسلامی موفق از یکسو داشتن توانایی های لازم زبانشناساسنه و تاریخشناسانه می باشد و از سوی دیگر به کار گیری متدهای علمی جدید و این یعنی آمادگی برای به کارگیری اجتهاد.

در مجموع کتاب "اضطراب در مطالعات اسلامی" کار بدیع و تازه ای است در حوزۀ مطالعات اسلامی در اروپا و به ویژه در آلمان و کوشش دارد با نقد درونی این رشتۀ علمی هم گذشتۀ سؤال بر انگیز آن را به کنکاش بگیرد و هم راهکارهای جدیدی را در این حوزۀ مطالعاتی طرح کند.

مشخصات کتاب:

Abbas Poya / Maurus Reinkowski:

Das Unbehagen in der Islamwissenschaft

Ein klassisches Fach im Scheinwerferlicht der Politik und Medien

Transcript Verlag, Bielefeld 2008

ISBN 978-3-89942-715-8

بررسی امنیتی. لطفا کد امنیتی را وارد کنید گوش دادن به کد